بازار آب

بازار آب

index.jpg
 
 
مبانی بازار آب و  زمینه­ های تشکیل آن
تهیه و تنظیم: یوسف حسنی

 
مقدمه:
آب مايه حيات و لازمه زندگاني است. آب براي موارد گوناگوني مانند مصارف شخصي، بهداشت، توليد غذا و توليد كليه كالاهائي كه نياز روزانه انسان است مورد استفاده قرار مي گيرد بطوريكه زندگي بدون وجود و عرضه كافي آب غير ممكن است. همچنين آب براي رونق اقتصادي ضروري است. در حال حاضر فروش خدمات و تجهيزات مربوط به آب تجارتي بالغ بر 400-500 ميليون دلار است. اگر چه آب در بسياري از نواحی دنيا كالاي گرانبهائي است اما قيمتي كه مصرف كنندگان براي آن مي پردازند در بسياري از كشورها بسيار پائين است به طوري كه ارزش حقيقي آب را منعكس نمي كند. از نقطه نظر اقتصادي اهمیت آب بنا به دلايل زير در حال افزايش است (دانيل والد و همكاران، 2007)
-تقاضاي جهاني براي آب در حال افزايش است. براي پاسخگوئي به اين نياز كل خدمات آب بايد توسعه داده شود و يا عملكرد آنها كاراتر باشد.
-در حال حاضر براي مقابله با چالش ها سرمايه گذاري عظيمي براي بهبود و توسعه زير ساخت هاي آب مورد نياز است
-براي ملت هاي فقير تر و رشد جمعيت بالاتر، بايد تكنولوژي هاي جديد براي توزيع و استفاده از آب توسعه يابد
-بعيد است كه آب براي همه كاربردها با هزينه اندكي كه امروزه مورد استفاده قرار مي گيرد در آينده نيز موجود باشد؛ قيمت آب به علت محدوديت در عرضه آن در حال افزايش است. اين امر تمامي فعاليت هاي اجتماعي و تجاري از كشاورزي گرفته تا توليد كالاهاي مصرفي روزانه را تحت تأثير قرار مي دهد.
آب ويژگي هاي منحصر به فردي دارد كه آن را از ساير منابع طبيعي متمايز مي كند (تحرك پذيري، تغيير پذيري، نا اطميناني در عرضه، تنوع توليد، استفاده زيست محيطي و اجتماعي، استفاده متعدد و متداوم و غيره). ويژگي هاي آب باعث چندين شكست بازار مي شوند (آسيب پذيري به انحصارگرائي و انحصار طلبي، اثرات خارجي، كالاهاي همگاني، اطلاعات نامتقارن) كه اين شكست ها بايد توسط نهادها به منظور اطمينان از تخصيص كاراي منابع شناسائي شود. آب همچنين نقش مهمي در زندگي، توسعه اقتصادي، اجتماعي و محيط زيست دارد. براي منابع كميابي كه در حال افزايش مي باشند، تقاضاهاي جديد در صورت تغيير قوانين آب از استفاده هاي موجود پاسخ داده مي شوند. به منظور رفع مسئله تخصيص مجدد، كشورها بايد تصميم بگيرند كه يا از مكانيزم اجرائي استفاده كنند يا از بازار آب. براي عملكرد كارا و پايدار بازار آب، سيستم قانوني و نهادي لازم است كه سازگار با  بازار آب و ماهيت منابع آب باشد. بازار آب بدون مقررات حمايت از منابع پايه، شخص ثالث، محيط و جلوگيري از انحصار بيشتر منجر به مالكيت خصوصي كنترل نشده منابع كمياب و مسائل مربوط به بازار آب مي شود تا تخصيص كاراي منابع (سولانز و همكاران،‌2006).  
بازار آب:
بازار آب ترتيبات نهادي است كه از طريق آن دارندگان مجاز بهره برداري از منابع آب، حقوق خود را با يكديگر يا با متقاضيان جديد مبادله مي كنند (كمپر 2001). بازار آب به عنوان يك نهاد اجتماعي، امكان مراوده و تعامل و به عنوان يك نهاد اقتصادي، امكان داد و ستد حقوق بهره برداري از منابع آب را فراهم مي كند. بر اين اساس، تخصيص و توزيع آب بين متقاضيان و مصرف كنندگان آب به صورت كلي و جزيي و خودپو و غير متمركز انجام مي شود.
منظور از بازار آب تخصيص مجدد آب بين مصارف و مصرف كنندگان مختلف براساس تخصيص اوليه و با انتقال و واگذاري حق بهره برداري از منابع آب به ساير مصرف كنندگان مي باشد. از ديدگاه اقتصادي، شرايطي براي خوب عمل كردن بازار آب بايد وجود داشته باشد از جمله اين شرايط وجود تعداد زياد خريدار و فروشنده است كه بايد اطلاعات كاملي از شرايط بازار در اختيار داشته باشند و هزينه مبادله حق مالكيت براي هر كدام مشابه باشد. شرط دوم آن است كه تصميم گيري هر يك از خريداران يا فروشندگان بايد مستقل از همديگر باشد و ديگر اينكه تصميم يك خريدار و يا يك فروشنده بر تصميم ديگران تأثيري نداشته باشد و نهايتاً اينكه افراد در اين بازار به دنبال حداكثر سازي سود خود مي باشند. در چنين شرايطي است كه نيروهاي عرضه و تقاضا ميزان آب مورد مبادله و همچنين قيمت هر واحد آب را تعيين خواهد كرد. تخصيص آب بر اساس بازار باعث به كارگيري آب در مصارف با ارزش اقتصادي بالاتر خواهد شد. در اين صورت شرط كارايي اقتصادي هم براي افراد فعال در بازار و هم براي كل اجتماع برقرار خواهد بود. بازار آب امكان به كارگيري آب به نحوي كه هزينه هاي تأمين آب به نحو بهتري پوشش داده شود و هم به رفع كمبود آب براي مصارف و كاربردهاي با ارزش اقتصادي بالاتر فراهم خواهد نمود.
ويژگي متفاوت آب نسبت به ساير كالاهاي مورد معامله در بازار باعث دخالت دولت در اين بازار مي گردد. دخالت دولت در بازار آب به منظور كمك به تقويت و اصلاح فرايند تخصيص آب عمدتاً شامل تعيين و واگذاري حق آبه، تشكيل چارچوب نهادي و قانوني براي مبادله آب و سرمايه گذاري هاي زيربنايي در امور آب به منظور تسهيل نقل و انتقال آب صورت مي گيرد.
مباني نظري بازارهاي آب:
          از نظر هايك، بازار همانند جامعه انساني، نهاد خود جوشي است كه جريان تحول هزاران ساله را پشت سر دارد. وي بازار را نهاد و جريان تلقي مي كند و نه مدلي انتزاعي (غني نژاد 1381). از نظر وي ساز و كار بازار يك نظم بنيادي است كه از طريق آن مردم مي توانند با يكديگر مراوده داشته باشند و به فعاليت هايي كه منافع متقابل داشته باشند بپردازند.
نهادها قيود طراحي شده توسط بشر هستند كه روابط متقابل انسان ها با يكديگر را شكل مي دهند. نهاد ها شامل قيود رسمي (قوانين، مقررات و قانون اساسي)، قيود غير رسمي (هنجارهاي رفتاري، رسوم و آداب تحميل شده رفتاري) و ويژگي هاي الزام به اعمال آنها هستند. علاوه براين نهادها مشخص كننده ساختار انگيزشي، اجتماعي و به ويژه اقتصادي هستند. رابطه متقابلي ميان نهادها و سازمان هاي شكل دهنده تكامل نهادي اقتصادي وجود دارد. اگر نهادها قواعد بازي باشند، سازمانها و كارآفرينان آنها بازيگران اين بازي هستند (نورث 1993).
          در تاريخ اقتصادي دو روش عمده وجود دارد كه با كمك نظريه هاي اقتصاد خرد به مطالعه نهادها و استنتاج هاي كارايي آنها مي پردازد. اين روشها شامل روشهاي نئو كلاسيك و نهادگرا مي باشد. هر يك از اين روش ها، چارچوب نظري متفاوتي را براي تحليل نهادهايي كه تعريف مي كنند، بكار مي گيرند. روش نئوكلاسيكي با كمك تئوري هاي نئوكلاسيكي و ابزار اقتصاد سنجي به مطالعه نهادهاي بازار مي پردازد و نونهادگرايان با اصلاح تئوري نئوكلاسيكها به نهادهايي كه عمدتاً توسط دولت، تعريف و اجرا مي گردد، تمركز دارند و تعريف آنها از نهادها عمدتاً به قوانين، مقررات و حقوق مالكيت معطوف است و به بيان خودشان، بيشتر با نهادهاي رسمي سروكار داشته و نهادهاي غير رسمي را مفروض مي گيرند. در اينجا به توضيح بيشتر اين دو روش و تفاوتهاي آنها پرداخته مي شود:
-روش نئوكلاسيك
          در الگوي نظري اقتصاد «رقابت كامل» پاسخ بازار به اين