خبر

مقاله تحلیلی : آبهای آبی سرزمینم
1396/08/24
دکتر رضا امانی
مدیر کل دفتر مدیریت مصرف و ارتقای بهره وری آب و ابفا

ایران در منطقه ای با بیشترین تنش آبی در جهان در منطقه خشک و نیمه خشک آسیا قرار دارد بطوریکه 84 درصد از کشور شامل مناطق خشک، نیمه خشک و فرا خشک و 16 درصد از کشور شامل منطقه مدیترانه ای ، مرطوب و نیمه مرطوب  می باشد . بهره وری فیزیکی و اقتصادی آب کشاورزی در ایران به شدت پایین می باشد و در صورت عدم مدیریت صحیح و به موقع ، منجر به بوجود آمدن بحران ملی خواهد شد .
 میزان متوسط بارندگی در یک آمار 48 ساله در حدود 243 میلی متر و آب تجدید پذیر کشور در حدود 130 میلیارد متر مکعب بوده است که در آمار پنج ساله با توجه به کاهش نزولات جوی میزان آب تجدید پذیر کشور به 108 میلیارد متر مکعب رسیده  است . ارتفاع کل ریزش های جوی از اول مهر ماه لغایت 19 مرداد ماه سال آبی 96-95  بالغ بر 227 میلیمتر می باشد که نسبت به سال آبی گذشته 4 درصد و نسبت به آمار 48 ساله 3 درصد کاهش را نشان می دهد و میزان آب  تجدید پذیر به 116 میلیارد متر مکعب رسیده است .لازم بذکر است که از شش حوضه آبریز اصلی کشور ، حوضه های آبریز دریای خزر ، دریاچه ارومیه ، مرزی شرقی و قره قوم نسبت به سال آبی گذشته به ترتیب 30 ،36 ،35 و 28 درصد کاهش را نشان می دهد(سامانه اطلاعات جامع آب کشور).
جمعیت ایران نیز طی نه دهه، حدود 8 برابر شده و از کمتر از 10 میلیون نفر در سال 1300 به بیش از 80 میلیون نفر تا پایان سال 1395 رسیده است(اطلاعات آمار نفوس و مسکن کشور). میزان سرانه آب تجدیدپذیر کشور از میزان حدود 13 هزار متر مکعب در سال 1300 به حدود 1450 متر مکعب در سال1395 تقلیل یافته است . تشدید شرایط آب و هوایی، تهدیدی جدی برای مردم و اقتصاد است. صنعت کشاورزی ایران به شدت حساس به شرایط تشدید آب و هوا بویژه خشکسالی است . برآوردها نشان می دهد که حتی انحرافات اندک یک میلیمتر پایین تر از حد میانگین بارندگی می تواندحدود 90 میلیون دلار زیان اقتصادی  را به بار آورد (مدنی و همکاران 2016).
سهم قابل توجهی از آب کشور(در حدود 90 %)  به بخش کشاورزی تخصیص داده می شود در حالیکه تنها 23% از اشتغال کشور را تامین می کند و 13% تولید ناخالص ملی را به عهده دارد(بانک جهانی 2017).
سهم عظیمی از آب تخصیصی به بخش کشاورزی از منابع آبهای زیر زمینی(حدود 60%) تامین می شود. بدلیل اضافه برداشت آب های زیر زمینی ، از تعداد 609 محدوده مطالعاتی ، تعداد 357 محدوده ممنوعه و پیشنهاد گردیده است که 17 محدوده دیگر نیز در زمره ممنوعه قرار گیرد. متوسط كسري حجم مخزن طي 14 سال اخير، حدود  75 ميليارد مترمكعب بوده‌است.کسری مخزن تجمعی در 51 سال گذشته ، حدود 131 میلیارد مترمکعب و افت سطح آب تجمعي نیز  حدود 16.5 متر بوده است (سامانه اطلاعات جامع آب کشور).
بهره وری اقتصادی آب ( تولید ناخالص داخلي به ازاي مصرف يك مترمكعب آب) در ایران نسبت به کشورهای همسایه به شدت  پایین می باشد (شکل 1).
شکل (1)- بهره وری اقتصادی آب ، کشورهای منتخب خاورمیانه و شمال آفریقا
با توجه به اطلاعات بانک جهانی ، بهره وری اقتصادی آب کشاورزی در ایران تقریبا 0.2 می باشد که نسبت به كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه ارقام پايين تري را نشان می دهد. بطوریکه متوسط جهانی آن 1 ، درکشورهای با درآمد بالا 2.7 و کشورهای با درآمد متوسط 0.6 می باشد(آمار بانک جهانی2005).
بهره وری فیزیکی آب ( مقدار محصول تولید شده به ازای مصرف یک متر مکعب آب)در ایران در حدود 1.1 می باشدکه این مقدار بسیار پایین تر ازمتوسط جهانی می باشد . بيش از 90% جمعيت ايران و توليد ناخالص داخلي ايران در مناطقي قرار دارد كه مصرف آب در آنها در حال نزيك شدن و يا عبور از مصرف پايدار است که این موضوع منجر به این گردیده است که ، ايران داراي بالاترين سطوح توليد اقتصادي در مناطقي با برداشت بالاي آب به ميزان آب قابل دسترس در خاورميانه و شمال آفريقا گردد(گزارش پایش اقتصادی ایران – بانک جهانی، بهار 2017 میلادی ).
 چالش های ارائه شده از جمله کاهش منابع آب (ازدیاد جمعیت و کاهش نزولات جوی )، پایین بودن بهره وری فیزیکی و اقتصادی آب کشاورزی در کشور و سهم کم اشتغال زایی در این بخش باعث گردیده است که آب  بعنوان یکی ازبخش های اولویت دار در برنامه های ریاست محترم جمهور و برنامه پنج ساله ششم توسعه کشور مورد توجه ویژه قرار گیرد. افزایش بهره وری فیزیکی و اقتصادی آب ، نیازمند اجرای سیاست های دقیق طراحی شده از جمله ، اصلاح نظام قیمت گذاری آب ، تخصیص بهینه زمانی و مکانی آب مورد نیاز کشاورزی مبتنی بر الگوی کشت بهینه با تاکید بر اقلام دارای مزیت رقابتی کشور متناسب با توان تولید طبیعی سرزمین ،سرمایه گذاری بخش خصوصی ، جهت توسعه کشت های گلخانه ای و هیدرو پونیک ، توسعه سیستم های مدرن آبیاری و استفاده از سیستم های بازچرخانی آب کشاورزی می باشد . (منبع: روزنامه اعتماد-شماره 3880- 24 مرداد 1396)